ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΥΣΤΟΠΙΑ

Με τη διπλή ιδιότητα, του παλιού fan, κι αργότερα μεταφραστή, κι ακόμα, συγγραφέα, όσο στομφώδες κι αν ακούγεται , της Επιστημονικής Φαντασίας, και κατά δεύτερον, ως άτομο, που διήγε καριέρα ψυχασθενούς (ως είθισται να λέγεται στον χώρο μας), το βρήκα ταιριαστό να συνδυάσω τα δύο, και να σας μιλήσω για την Ψυχιατρική, από τη σκοπιά της Ε.Φ.

Ψάχνοντας στο συρτάρι μου, για να βρω κάποια ιδέα, έπεσα σ’ ένα παλιό δοκίμιο, με θέμα τις δυστοπίες. Τι το καταλληλότερο, μιας κι η Ψυχιατρική, αποτελεί, κατ’ εξοχήν δυστοπικό μοτίβο. Εισέδυσε σαν θέμα σε ριζοσπαστικά κείμενα, την εποχή του Νέου Κύματος της Ε.Φ., όταν, μετά την Χρυσή Εποχή εγκαταλείφθηκαν τα διαστημόπλοια και τα ακτινοπίστολα, και το ενδιαφέρον των συγγραφέων επέστρεψε στην Γη, με θέματα, την Οικολογία, την Κοινωνιολογία, την Πολιτική, τον Φεμινισμό κλπ. Σε τέτοια κείμενα σπάνια παρουσιάζεται η Ψυχιατρική με θετικό πρόσημο’ συνήθως είναι η κακή αρχή, συνώνυμο του CONDITIONING (θα το λέγαμε: εξαρτητοποίηση, έλεγχο), της χειραγώγησης σωμάτων και ψυχών, της αποικιοποίησης πνευμάτων, της καταπίεσης, του Ολοκληρωτισμού.

Εξ άλλου, εκείνη την εποχή, σοβούσε η πολιτισμική επανάσταση του ’60 και ’70, με παρόμοιους προβληματισμούς’ και, βέβαια, η άνοδος της αντιψυχιατρικής, άλλη μια Κοπερνίκεια στροφή, εκείνων των καιρών.

Έτσι, επιστρέφοντας στην αρχή, θα σας μιλήσω για τη συμβατική Ψυχιατρική από τη δυστοπική σκοπιά.

Πόσο κινδυνεύουμε, σαν άνθρωποι αυτού του πλανήτη, από την επέκταση της ψυχιατρικής σφαίρας; θυμάμαι ένα διήγημα της Ούρσουλα Λε Γκεν, το SQ (Δείκτης Ψυχικής Υγείας) όπου, ένας ανώτατος αξιωματούχος, με εμμονές, συλλαμβάνει την ιδέα, για ένα τεστ ψυχικής υγείας. Όσοι υπερβαίνουν το όριο, εγκλείονται. Το τεστ εξαπλούται, σιγά-σιγά, σ’ όλη την Γη, ώσπου ο μισός πλανήτης είναι εγκεκλεισμένος, και ο άλλος μισός τον “νοσηλεύει”.

Οι δυστοπικοί φόβοι είναι πολλοί, και επικρέμονται, σαν δαμόκλεια σπάθη, πάνω απ’ τα κεφάλια όλων μας. Ο πλανήτης, αφού ενοποιήθηκε σαν Αγορά την εποχή του Μαρξ, ο οποίος επαινούσε γι’ αυτό την Αστική Τάξη, στον 20ο αιώνα κατέστη παγκόσμιο χωριό, και εμπρός μας επίκειται η ενοποίησή του, σαν Οικουμενικό Διδακτήριο, Νοσοκομείο, Ψυχιατρείο και φυλακή. Και, μάλιστα, μια ιδιαίτερη φυλακή’ Ο Τζέρεμυ Μπένθαμ δεν θα φανταζόταν ότι η τέλεια φυλακή που οραματίστηκε, το Πανοπτικόν, θα εφαρμοζόταν σ’ όλη την υφήλιο. Τον ρόλο των αόρατων φυλακών που παρακολουθούν επί 24ώρου βάσεως την πιο ιδιωτική στιγμή των εγκλείστων, τον έχουν επωμισθεί οι τεχνητοί δορυφόροι, και έτοιμα να τιμωρήσουν είναι τα τροχιακά όπλα Lazer. Aς θυμηθούμε, ότι ο Μπένθαμ, σχεδίασε τη φυλακή του, όχι μόνο για σωφρονισμό, αλλά και για να πλάσει υποκείμενα με τις ιδιότητες που θέλουν και χρειάζονται οι Αυθέντες. Και η Ψυχιατρική βαδίζει στα ίδια ίχνη – εξ άλλου είναι γνωστή η σχέση της με τους κατασταλτικούς μηχανισμούς, και τη νομική σφαίρα. Έχει, άραγε, δίκιο ο κ. Γρίβας, που υποτιτλοφορεί την ΑΝΤΙΠΟΛΙΤΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ του: Μπροστά στο Θεραπευτικό Κρατός;

Όταν οραματίζομαι την Ψυχιατρική του μέλλοντος, μια αρχετυπική εικόνα μου έρχεται στο μυαλό: ένα εκτυφλωτικό λευκό’ συμβολισμός της Κλινικής, μια σύμπηξη μπετόν, λαμπτήρων ΝΕΟΝ και πλαστικού. Συμβολισμός της αποστειρωμένης κοινωνίας. Το Απολλώνιο φως της Επιστήμης, το φως του Λόγου, που εκτείνεται και απλώνεται σε όλο και περισσότερα πεδία της κοινωνίας, για να κρύψει, να καθάρει και τελικά να εξαλείψει, το σκοτεινό βάθος, της αντίθετης, Διονυσιακής αρχής, του Ασυνειδήτου, όπου συνωθούνται οι απαγορευμένες αντικοινωνικές ενορμήσεις, ο Λακανικός Άδης, όπου κυκλοφορούν τα ίχνη κι οι ουλές των αποτυχιών, των ματαιώσεων, των τραυματισμών του βίου. Έτσι, η Ψυχιατρική, θεραπαινίς της Κοινωνίας, την προστατεύει από την ανατρεπτική συμπεριφορά και λόγο, κάποιων από τα μέλη τους, που είχαν την ατυχία να χαρακτηρισθούν, τρελοί. Κι όμως, χωρίς τα απαγορευμένα σχήματα συμπεριφοράς, δεν θα υπήρχε κοινωνία, ούτε Άνθρωπος. Η αντιμαχία του Διόνυσου και του Απόλλωνα, σηματοδοτεί το δράμα που παίζεται στην Γη, από την εμφάνιση του Ανθρώπου. Είπαμε πως το λευκό της Ψυχιατρικής απλώνεται, σαν από τον αερογράφο του Ένκι Μπιλάλ σε Undergroun κόμικ, πάνω στο μαύρο, το μαύρο που είναι η Τρέλα.

Είναι όμως και η κοινωνία, που επωάζει την τρέλα για να την καταστείλει με βία, όταν εκείνη εκδηλωθεί, με τη βοήθεια, βέβαια, τίνος άλλου; της Ψυχιατρικής. Είναι καιρός να το πούμε. Η κοινωνιογένεση της Ψυχιατρικής ασθένειας, είναι θέσφατό μας. Η κοινωνία παράγει την τρέλα. Η τρέλα είναι επιγενετικό φαινόμενο. Έχει στηθεί μια ολόκληρη ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΗΣ ΤΡΕΛΑΣ, όπως επιγράφεται το γνωστό βιβλίο του Τόμας Ζάατς, γνωστού, όχι μόνο, για τα παροιμιώδη αποφθέγματά του. Να ένα: “Οι εποχές της Πίστης τιμούσαν τις αξίες τους υψώνοντας καθεδρικούς ναούς. Η εποχή της Λογικής κάνει το ίδιο οικοδομώντας Νοσοκομεία και Άσυλα για τρελούς”. Και, ποιες είναι οι αξίες αυτές, της εποχής της Λογικής, που θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε και αιώνα του Κεφαλαίου και της αστικής κυριαρχίας; Αποτελεσματικότης, ταχύτης, παραγωγικότης, ανταγωνιστηκότης, εκμετάλλευση, εμπορικός χαρακτήρας (κατά Fromm). Και στις δυτικές δημοκρατίες η ζωή καλά κρατεί, με ήπια χειραγώγηση, Τ.V. Football κ υπερκαταναλωτισμό (κατά Καστοριάδη)

Και, τι απομένει; Η ψυχή του ανθρώπου – ένα απολειφάδι. Ήδη, έτσι τη θεωρούν, η Χάνα Άρεντ κι ο Μισέλ Φουκώ, Όσοι δεν μπορούν, ή δε θέλουν, να πετύχουν υψηλούς βαθμούς στις κοινωνικές αξιολογήσεις προετοιμάζονται, από την οικογένεια ακόμη, για μια μακρά και επώδυνη σταδιοδρομία ψυχασθενούς. Μια πλούσια ψυχή, αν είναι άτυχη, θα παραπεμφθεί στον αναμένοντα συρρικνωτή της, που έχει ετοιμασθεί γι’αυτήν σύμφωνα με τις νόρμες του κατεστημένου. Ο R.D. LΑING μας έχει δώσει παροιμιώδεις σελίδες για την κατασκευή ενός ψυχιάτρου. Και, δεν βρίσκω πιο ακριβή λέξη για τον ψυχίατρο.

Κι όμως, η αντιψυχιατρική, εκείνου του καιρού, αμφισβήτησε ότι υπάρχει ψυχική ασθένεια, δεν έχει τα κλασικά χαρακτηριστικά των άλλων ασθενειών, κι αυτοί που τη “θεραπεύουν” και για τον πιο αδαή, διαφέρουν από τις άλλες ειδικότητες.

Θα μπορούσαμε να την ορίσουμε, ως δυσκολία έως αδυναμία επικοινωνίας, μέσα σ’ένα δεδομένο πλέγμα κοινωνικών σχέσεων

ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ. ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΜΟΝΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ. Kι ο Ντέιβιντ Κούπερ καταλήγει: Δεν υπάρχουν προσωπικά προβλήματα. Γι’ αυτό στείλτε τα δικά σας από εκεί που ήρθαν: από τους άλλους ανθρώπους’ από κάπου αλλού.

Τα ψυχιατρεία είναι στρατόπεδα συγκέντρωσης άγραφων ακήρυχτων εμφυλίων πολέμων. Εισδύοντας στα ενδότερα της μεγάλης κλινικής, βλέπουμε να ξεπροβάλλουν μορφές φασματικές, φαντάσματα, ανθρώπων απαθλιωμένων, σα να’ χουν βγει από πίνακες ζωγράφων του ύστερου Μεσαίωνα, τους Μπρέχελ, τον Ιερώνυμο Μπος’ ανθρώπων, των οποίων ο καθημερινός βίος έχει ελαχιστοποιηθεί σε μια ζωή ρομπότ, μηχανών. βρέθηκαν εκεί γιατί παρέβησαν κάποιους κοινωνικούς κώδικες, γιατί τόλμησαν ν’ ακούσουν το κάλεσμα της καρδιάς τους, τη λαχτάρα της ψυχής τους, ή ακόμα ακολούθησαν έναν κώδικα ηθικής, στον οποίο πίστεψαν, γιατί τους φάνηκε πιο αυθεντικός, από τον φαύλο εκείνο, των γύρω τους. Έτσι, βάσει ενός μηχανισμού μη ακόμη εξακριβωμένου, προκάλεσαν φόβο και τρόμο στους συνανθρώπους τους.

Σ’ αυτήν τη λευκή, αποστειρωμένη φυλακή, φτιαγμένη από μπετόν και πλαστικό, κάτω από το φως λαμπτήρων νέον, κυκλοφορούν, επίσης λευκοντυμένοι “Νοσηλευτές”, δίκην δεσμοφυλάκων, όπου διαχειρίζονται τις συρρικνωμένες σωματοψυχίες των θυμάτων. Όλα εν είδει ρουτίνας. Το ίδιο, και κάθε μέλος του κατώτερου προσωπικού.

Και, στην κορυφή, στα “άνω κλιμάκια” γραφειοκράτες αξιωματούχοι, με υπερεξουσίες δικτατορικές, μισο-λευκοντυμένοι Γιατροί, και μισο-γκριζοφορεμένοι Εισαγγελείς, με τους δικούς των κώδικες ακολουθούντες το Παράδειγμα, κατά Κουν, της Επιστήμης τους, που δεν είναι καλά-καλά επιστήμη. Μοιράζονται με τους Νοσηλευτές, και όλους τους άλλους, την ίδια εξουσιαστική χαρακτηροδομή (για να θυμηθούμε τον Ράιχ) και την ίδια Αυταρχική Προσωπικότητα, κατά Αντόρνο.

Σ’ αυτό το κατά Γκόφμαν, Ολικό Ίδρυμα, όλα λειτουργούν σα ρολόι, που χτυπά τα δευτερόλεπτά του, αέναα προς το μέλλον, που στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει’ δεν υπάρχει μέλλον, σκοπός, τέλος, σ’ αυτήν τη σύλληψη του Κανενός, που, απλά, “δουλεύει”.

Αν και πιστεύω ότι ο Συμπεριφορισμός είναι αντιδραστική θεωρία, ο μέγας Συμπεριφοριστής Σκίννερ, εκθέτει μια ριζοσπαστική σύλληψη: Ακριβώς στα ιδρύματα εκείνα (φυλακές, ψυχιατρεία) όπου το δράμα που παίζεται είναι αυτό της καταπίεσης, αυτή είναι τόσο πιο μεγάλη και ανάλγητη, όπου οι τρόφιμοι δεν έχουν, απ’ αρχής, ελάχιστα ή καθόλου μέσα, για να της αντισταθούν, με μια λέξη, εκεί που δε χρειάζεται. Αντίθετα, όπου υπάρχει αντι-έλεγχος, εκεί υπάρχουν έστω, ψήγματα ελευθερίας.

Αυτά τα οποία διεξήλθαμε, είναι αυτό που λέγεται: Βαρβαρότητα κι όχι μια περιπέτεια της Ηρωικής Φαντασίας, η βαρβαρότητα κατά Καστοριάδη, μια κοινωνία, όπου ο Επαναστάτης δεν έχει στάλα χώρο.

Ποια παραβολή να βρω, για να περιγράψω αυτό το τέρας, αυτόν τον Λεβιάθαν, που συνεχίζει το ταξίδι του στο πουθενά, έχοντας στην κοιλιά του φυλακισμένους, ζωντανούς ανθρώπους, καθηλωμένους.

Ναι. Καθήλωση. Αυτό μας φέρνει στο υπόγειο κατοικητήριο του Πλάτωνος, όπου καθηλωμένοι με μηχανικά, χημικά και ηλεκτρικά μέσα οι εγκάθειρκτοι παρακολουθούν σαν σε κινηματογραφική οθόνη, το Ψέμα, την Απάτη, που προβάλουν οι μηχανικοί αυτής της αίθουσας ψευδαισθήσεων, πάλι και πάλι και πάλι.

Ώσπου, ο τυχερός ελευθερώνεται. Πόσο τυχερός; Μόλις βγει προς την έξοδο, πέφτουν ξοπίσω του τα λαγωνικά της αστυνομίας της σκέψης (Όργουελ). Και αν ακόμα ξεφύγει, είναι δέσμιος του σχήματος Μετάβαση-Επιστροφή, που ακολούθησαν όλοι οι μύστες. Θα επιστρέψει να φέρει το χαρμόσυνο μήνυμα της Ελευθερίας και της Αλήθειας

Όμως οι ακινητοποιημένοι τον λοιδωρούν και τον υβρίζουν, μη έχοντας τη δική του εμπειρία.

Και τελικά η

Σταύρωση.

Ομιλία του Θανάση Μαντζάρα, μέλος των Humanlinks, σε ημερίδα με θέμα: “Ακούγοντας την Ψυχή” που διοργάνωσε ο μηχανισμός για την αναπηρία, του Υπουργείου Εσωτερικών το Μάρτιο του 2019